“Oorlog vormt de taal van de kinderen in Gaza”

Nour maakt zich zorgen om de kinderen in Gaza. De psychologische impact van een oorlog stopt niet als het geweld afneemt, stelt de psycholoog van Dokters van de Wereld in Gaza vast. 'Oorlog nestelt zich in het zenuwstelsel van kinderen. In afwachting van gevaar, dragen zij de emotionele en lichamelijke gevolgen nog jaren met zich mee.'

Stille statistieken

Al drie jaar spreekt de wereld in cijfers als het over de kinderen in Gaza gaat. Hoeveel kinderen zijn gedood? Hoeveel raakten gewond? Hoeveel zijn er ontheemd? De cijfers zijn dan ook verbijsterend. Volgens UNICEF zijn sinds oktober 2023 meer dan 21.000 kinderen in Gaza gedood en ruim 44.000 kinderen gewond geraakt. Naar schatting hebben meer dan 1 miljoen kinderen psychologische ondersteuning nodig. Het zijn verwoestende cijfers die niet vergeten mogen worden. 

Maar achter de statistieken schuilt nog een ander verhaal, dat veel moeilijker in cijfers is uit te drukken. Je vindt het niet terug in rapporten of humanitaire overzichten. Het is het verhaal van hoe oorlog langzaam het dagelijks leven van een kind binnendringt. Hoe oorlog niet alleen bepaalt wat kinderen meemaken, maar ook de taal vormt waarmee zij de wereld leren begrijpen.

Veranderd vocabulaire

Als professional in de ggz ben ik altijd gefascineerd geweest door de relatie tussen taal en ontwikkeling. Kinderen leren het leven kennen door woorden. Taal helpt hen hun ervaringen te begrijpen, emoties te uiten, relaties op te bouwen en zich een voorstelling te maken van de toekomst. Onder normale omstandigheden bestaat de woordenschat van een kind uit woorden als school, speeltuin, vriendschap, verjaardagen, vakanties, dromen en ontdekken. Woorden die kinderen helpen een gevoel van veiligheid, verbondenheid en mogelijkheden op te bouwen.

In Gaza groeien veel kinderen tegenwoordig op met een heel andere woordenschat: woorden als evacuatie, humanitaire corridors, voedselpunten, hongersnood, drones, militaire coördinaten, veilige zones, staakt-het-vuren en de zogenoemde Gele Lijn zijn onderdeel geworden van alledaagse gesprekken en verweven geraakt met hun leven. 

Genesteld in zenuwstelsel

Dat heeft gevolgen die veel verder gaan dan alleen hun woordenschat. Een brein in ontwikkeling heeft veiligheid, stabiliteit en voorspelbaarheid nodig om te kunnen groeien. Kinderen hebben routines nodig, relaties, ruimte om te spelen en het vertrouwen dat morgen ongeveer hetzelfde zal zijn als vandaag. Wanneer die basis langdurig wegvalt, leren kinderen zich aan te passen aan een wereld die draait om onzekerheid en dreiging. Onze teams zien bij veel kinderen aanhoudende angst, slaapproblemen, voortdurende waakzaamheid, emotionele problemen en concentratieproblemen.

Wat mij het meest zorgen baart, is dat de psychologische impact van oorlog niet ophoudt zodra er een staakt-het-vuren wordt afgekondigd. Ook in periodes waarin het geweld afneemt, dragen kinderen de emotionele en lichamelijke gevolgen met zich mee van jarenlang leven in afwachting van gevaar: oorlog nestelt zich in het zenuwstelsel.

De wereld buitensluiten

Vanwege de dringende noodzaak om plekken te behouden waar kinderen nog kind kunnen zijn, richtte Dokters van de Wereld in verschillende eerstelijnsklinieken ruimtes in voor emotioneel welzijn. Deze plekken kunnen de wereld erbuiten niet veranderen, maar bieden kinderen wel iets wat minstens zo belangrijk was: even terugkeren naar een normaal leven. Door middel van psychosociale activiteiten, creatieve expressie, verhalen vertellen, tekenen en groepssessies krijgen kinderen de kans om momenten te beleven die weer even leken op een gewone kindertijd.

Voor talloze kinderen zijn deze ruimtes de enige plekken waar speelgoed ligt dat bij hun leeftijd past. Waar ze kleurpotloden kunnen vasthouden, vrij op papier tekenen, prentenboeken kunnen lezen of deelnemen aan activiteiten die simpelweg voor kinderen waren bedacht. Kinderen zorgvuldig kleuren zien uitkiezen, trots een tekening zien laten zien of volledig zien opgaan in hun spel is tegelijkertijd prachtig en hartverscheurend. Prachtig, omdat het laat zien hoe groot hun verbeeldingskracht ondanks alles nog altijd is. Hartverscheurend, omdat zulke eenvoudige momenten zo zeldzaam zijn geworden dat ze iets uitzonderlijks lijken. 

De diepste wonden

Nu de gesprekken steeds vaker over wederopbouw en herstel gaan, richt de aandacht zich vanzelfsprekend op het herbouwen van huizen, scholen, ziekenhuizen en infrastructuur. Maar misschien ligt de grootste uitdaging ergens anders: in het herstellen van de kindertijd zelf. Hoe helpen we kinderen na jaren van ontheemding, angst en overleven om veiligheid en spel opnieuw te ontdekken? Om weer vrij te durven dromen van een toekomst zonder oorlog?

De diepste wonden van oorlog zijn niet altijd zichtbaar in verwoeste gebouwen of officiële statistieken. Soms klinken ze door in de woordenschat van een kind dat eerder leerde wat ontheemding is dan wat het betekent ergens thuis te horen, eerder leerde overleven dan spelen, en eerder angst leerde kennen dan hoop.

Als we de toekomst van Gaza werkelijk willen begrijpen, moeten we goed naar de kinderen luisteren. Hun woorden vertellen ons niet alleen wat zij hebben doorstaan. Ze laten ons ook zien hoe groot onze verantwoordelijkheid is om ervoor te zorgen dat zij ooit opnieuw de taal van de kindertijd kunnen leren.

- Deze blog van Nour verscheen eerder in de Franse krant Liberation -